• Start
  • Preken
  • Dorpskerk - ds R.J. ten Have

29 september

Schriftlezing: 1 Samuël 20

Gemeente!

Het verhaal van David en Jonatan is de geschiedenis van een trouwe vriendschap. Zelfs hun namen hebben alles met vriendschap en liefde te maken: David betekent ‘de geliefde’ en Jonatan betekent ‘van God gegeven’. Voor wie het zien wil, is het leven vol van geschenken die de Eeuwige ons geeft om eraan te groeien en te rijpen en vrucht te dragen. Dóór alles heen. Ja, want het zou teveel gezegd zijn dat ons leven een voortdurende vreugde zou zijn. Geen mens ontkomt aan de soms hele diepe dalen waar je weg doorheen kan gaan. Maar wat is het dan een weldaad dat er mensen zijn, dat er soms één mens is die je trouw blijft, die zegt: ‘op mij kun je rekenen – ik ben er, als het moet, midden in de nacht…’

Welnu, het verhaal van David en Jonatan is het verhaal van zo’n vriendschap die standhoudt in de tijd. Jonatan was diep onder de indruk van de manier waarop David in het leven stond. Hij zag als zoon en troonsopvolger van koning Saul de onbaatzuchtigheid waarmee hij telkens met zijn harp aan het hof verscheen om zijn vader van zijn depressies te bevrijden. Maar óók zijn Godsvertrouwen en zijn daaruit voortvloeiende moed om zich teweer te stellen tegen de dreiging van de Filistijnen sprak zeer tot zijn verbeelding. Hij zag in David allerlei eigenschappen die hij zelf zou willen hebben. Hij bewonderde hem en kreeg hem lief ‘als zichzelf’, staat er. Jonatan had als zoon van de koning een vage voorstelling van messiaans koningschap en in David herkende hij zo’n koning. En als teken van zijn vriendschap ontdoet hij zich van zijn mantel, zijn kleding, zijn zwaard, boog en gordel en staat deze aan David af. Jonatan schenkt daarmee als het ware een deel van zijn persoon aan David.

Maar niet alleen de zoon van de koning is onder de indruk van David. Ook Michal, een van Sauls dochters, wordt op hem verliefd. En na de nodige intriges van de kant van haar vader zou zij tenslotte toch de man van haar hart kunnen trouwen. Maar gemakkelijk ging het allemaal niet, want Saul was intussen zeer beducht geraakt voor de invloed die van David uitging. Niet alleen zijn kinderen waren voor zijn charme gevallen, óók bij het volk raakte hij steeds meer in de gunst. Hij is inmiddels tot generaal bevorderd en het gebeurt zelfs, dat als David van een overwinning naar huis terugkeert, de vrouwen uit alle steden van Israël koning Saul onder gezang en reidans tegemoet gaan met het lied: ‘Saul heeft zijn duizenden verslagen, maar David zijn tienduizenden…’ Vernietigender kan de ‘stem des volks’ haast niet uithalen.

Saul trekt zich steeds meer in zichzelf terug en geeft zich over aan een gevoel van verlatenheid en vergeefsheid, een stemming van melancholie en waan. En de angst om zichzelf helemaal te verliezen vertaalt zich in agressieve buien. Onberekenbaar is de koning geworden, omdat zijn leven ondrááglijk is geworden. En als David op een dag weer is gekomen om hem met zijn snarenspel tot rust te brengen, kan Saul zich niet meer bedwingen. Hij pakt zijn speer en met een gerichte worp probeert hij David aan de wand te spietsen. Maar uit zijn ooghoek ziet David wat er aan komt en hij duikt weg. De speer blijft in de muur steken, vlakbij Davids hoofd. Saul probeert het direct weer. Maar opnieuw duikt David weg. Zo weet hij tot twee keer toe deze aanslag te overleven. Maar het blijft een bedreigd bestaan. David is bij voortduring zijn leven niet zeker. Saul ziet hem als de grote belager van zijn dynastie en zal niet rusten voordat hij zijn vijand heeft uitgeschakeld.

En te midden van dit alles blijft de vriendschap tussen David en Jonatan bestaan. Een vriendschap die zwaar op de proef wordt gesteld en die zéker voor Jonatan niet gemakkelijk geweest moet zijn, verscheurd als hij was door gevoelens van loyaliteit jegens zijn vader én jegens zijn vriend. Alle scènes en intriges aan het hof maakte hij mee, maar hij blijft trouw aan zijn vriend. Door dik en dun. Als het nodig is, dan is hij er. Helemaal. En de grote uitbarsting in dit drama van voortdurende conflicten en intriges komt op een nieuwemaansdag. Dat is de dag, volgend op de nacht, waarin de nieuwe maansikkel zichtbaar is geworden. Die dag werd als een feestdag gevierd. En het gebruik wilde, dat de leden van een huisgezin dan aan de maaltijd verenigd waren. Uitgerekend op die dag is de zetel van David leeg gebleven. Net als de vorige dag.

Nergens wordt het gemis van iemand duidelijker dan in een stoel die leeg blijft. Het is soms moeilijk gevoelens van gemis precies onder woorden te brengen, maar het krijgt gestalte als er plaatsen bestaan waar dat gevoel concreet wordt, zoals hier aan tafel. De stoel die leeg blijft, is bij uitstek een symbool dat het gemis illustreert. Dáár mis je iemands lijfelijke aanwezigheid. Zo blijft hier aan tafel Davids stoel leeg. En met enige, al dan niet geveinsde, verwondering informeert Saul waarom David niet aanwezig is. Hij had er immers horen zijn op deze dag. Maar Jonatan heeft een verontschuldiging voor zijn vriend gereed: David is naar Betlehem gegaan. Er zou daar een familiefeestje zijn en dat werd gevierd met een offermaaltijd, waar David niet mocht ontbreken. Maar Saul doorziet heel goed, dat hij bedrogen wordt. Hij kan het niet verdrágen dat zijn eigen zoon hem maar wat op de mouw speldt en het lukt hem ook niet meer zich nog langer te beheersen. Woedend richt hij zich tot zijn zoon: ‘Hoerenjong! Alsof ik niet wist dat jij de kant van de zoon van Isaï hebt gekozen. Je maakt jezelf te schande, en de moeder bij wie ik je verwekt heb, erbij…!’

Het wordt hoog tijd, dat de zoon van Isaï ter dood wordt gebracht, vindt Saul. Zolang hij leeft, zal Jonatan als de beoogde troonsopvolger de troon niet kunnen bestijgen. Maar Jonatan merkt alleen maar op dat hij niet inziet waarom David gedóód zou moeten worden. Hij heeft immers niets kwaads gedaan. Saul is er echter de man niet naar om hierop te antwoorden met kracht van argumenten en een rustig betoog over datgene wat hij weet en wat hij voelt aankomen. Het onbegrip van zijn zoon ten opzichte van de toekomst van de dynastie kan hem alleen maar in woede doen ontsteken. En Saul slingert zijn speer naar Jonatan. Die wordt lichamelijk dan wel niet geraakt, maar emotioneel des te meer. En hij staat op van tafel en ging naar buiten. Hij wist nu wat hem te doen stond.

De volgende dag geeft Jonatan via een afgesproken teken David met pijlen te kennen dat hij moet vluchten. Sommige geleerden wijzen erop dat dit mogelijk een heel oud gebruik is, het zogenaamde ‘pijlorakel’. Het ver weg schieten duidt dan op de noodzaak vér weg te moeten vluchten. Maar… moesten zij zó afscheid nemen, de gezworen vrienden, door het schieten van een pijl, zonder elkaar nog een keer van aangezicht tot aangezicht te zien? David spoort zijn wapendrager aan om alvast terug te gaan naar de stad. Vervolgens komt hij uit zijn schuilplaats tevoorschijn en knielt voor Jonatan neer. Hij bewijst Jonatan de koninklijke hulde en laat hem weten: zelfs al ziet je vader je als een overloper, ik zie je nog altijd als koningszoon, als mijn heer. Een ontroerende ontmoeting is het. Het laatste woord dat ze wisselen, luidt ‘ga in vrede. Moge de Eeuwige ons in het vervolg nabij zijn’. En daarna scheidden zich hun wegen.

Vanaf dit moment is het duidelijk, dat – welke lijdensweg David ook moet gaan vóór hij zijn bestemming zal bereiken – dat hij toch niet alleen is. Hij mag zich verbonden weten met Jonatan, zijn vriend – een menselijk verbond waarin voor hem de trouw van de Eeuwige wordt weerspiegeld. De goede dingen van het leven hebben voor hem een meerwaarde en wijzen boven zichzelf uit naar de Goede Gever ervan. Jonatan draagt zijn naam – ‘van God gegeven’ – met recht en met ere. En daar tegenover staat Saul in al zijn eenzaamheid – een mens die steeds verder afglijdt, de diepte in. Een gekwelde koning, die al zijn waardigheid heeft verloren.

Vriendschap is een kostbaar geschenk. Een levenselixer. David ontvangt het dankbaar uit de hand van de Eeuwige. Want in Jonatan die zijn pad gekruist heeft, ervaart hij de betrokkenheid van de Eeuwige bij zijn levensweg. Het is iets gróóts een Jonatan te zijn. Want zonder Jonatan loopt David het risico óf in wanhoop zijn roeping op te geven en terug te keren naar de schapen van zijn vader Isaï, óf in wraakzucht de man die het beste in hem veracht, met gelijke munt te willen terugbetalen. Zonder de steun en de raad van Jonatan zou David niet zijn geworden die hij uiteindelijk geworden is. Je kunt rustig zeggen dat ieder van ons baat heeft bij een Jonatan, bij een mens ‘van God gegeven’ die de tijd neemt om naar ons te luisteren en ons innerlijk leven herkent en begrijpt, een mens die bevestigt wie we diep van binnen zijn – een schouder om op uit te huilen, een wijze raad als je even niet verder kunt. En wat óók belangrijk is: iemand die wat objectiever is dan je partner, want hij of zij hoeft niet met je te léven… Zonder zo’n Jonatan in ons leven is het een stuk zwaarder om gevaarlijke klippen te omzeilen, moeilijkheden te doorstaan en overeind te blijven als de stormen ons omver dreigen te blazen.

Al met al is vriendschap een kostbaar geschenk, een vormgevend element in onze jeugd en een zachte glans over onze ouderdom. Het verhaal van David en Jonatan laat het ons zien. Al zouden we misschien nog wel de opmerking kunnen maken, dat de vriendschap wat eenzijdig alleen van de kant van Jonatan komt. Hij is het immers, die alles weggeeft: eerst zijn mantel, zijn zwaard, zijn speer. Straks zijn ouderlijk huis, de goede verstandhouding met zijn vader. Jonatan is degene, die alles geeft. David is degene, die ontvangt en neemt. Maar zo zijn echter dikwijls de menselijke verhoudingen op deze wereld en de nogal eens gehoorde uitspraak dat liefde en vriendschap niet van één kant kunnen komen, wordt door de praktijk maar al te vaak beschaamd. En zei Jezus niet dat het ‘zaliger is te geven dan te ontvangen’? Wat is er mooier dan een Jonatan te zijn – een mens, aan een ander ‘van God gegeven’? Een cadeautje van Onze Lieve Heer. God geve, dat er vanmorgen veel Jonatans in ons midden mogen zijn!

Amen.

Meer artikelen...

  • 1
  • 2

Inloggen

Login met uw gebruikersnaam en wachtwoord.
Nog geen account? Klik op registreer.

Copyright © 2019 PKN Anloo - Zuidlaren